تحول نهاد و نگرش سياسى و تأثير آن بر حوزهء تفكر دينى تحولات بنيادينى كه نظام سياسى و حكومتى كشورهاى اروپايى را دستخوش تغيير ساخته بود : مسلوب الاختيار بودن پادشاه ، بنياد نهادن خانهء بسيار عالى در پايتخت به نام خانهء مشورت ، حق رعاياى بلد و بلوك تمامى قلمرو بر انتخاب شايستهء فرستادگان او به پايتخت براى انجام كارها به مشورت همگى ، از ويژگىهاى مهم اين نظام سياسى بود كه از چشم هيچ مسافرى از ديار مسلمانان ، دور نمىماند . « 1 » بسيارى از آنان بر اين باور بودند كه راز اين همه پيشرفت و ترقى باور نكردنى ، در همين نظام حكومتى نهفته است . « 2 » انديشمندى از اهل سنت در آن زمان گفته است : هيچ چيز مسلمانان را از آن باز نمىدارد كه در علوم اجتماعى و سياسى بر ملت‌هاى ديگر پيشى گيرند و آن نظام عتيقى را كه مايهء خوارى و زبونى آنان شده است از ميان ببرند . « 3 » كواكبى در مقدمهء كتابش طبايع الاستبداد ، كه به بحث دربارهء حكومت‌هاى استبدادى مىپردازد ، آورده است : . . . در آنها ظالم ويژه يا حكومت خاصى را در پيش چشم نداشته‌ام . قصدم از اين كار ، تنبيه غافلان به جايگاه اين درد كهن است تا شايد شرقيان بدانند كه آنان خود سبب اصلى بيمارىيى هستند كه اكنون دارند و نبايد بيگانگان را زياد ملامت و

--> ( 1 ) . عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 276 ، 284 ، 285 ، 297 ، 303 ، 414 و 421 . ( 2 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 60 . ( 3 ) . همان ، ص 189 .